Gulu blómin.

Ég man eftir því þegar ég var í umhverfisnefnd. Við þurftum oft að senda dreifibréf um sveitina og benda fólki á að drepa rottur og að henda ónýtum bílum í gáma fyrir ónýta bíla. Það er mjög mikilvægt að sveitin sé snyrtileg, vegna þess að sá sem ekki er snyrtilegur að utan, er líka eitthvað skítugur að innan. Við keyrðum oft saman um sveitina og gáfum einkunnir. Til þess höfðum við sérstök eyðublöð, þar skrifuðum við athugasemdir um einstaka bæi, hvort vélum væri snyrtilega lagt, hvort húsin væru nýmáluð, hvort það væru einhversstaðar tæki sem hætt væri að nota, og svo var ein tala sem við gáfum fyrir samræmi. Þetta hjálpaði okkur mikið til að halda nauðsinlegu sambandi við verkefnið. Hér áður voru bæði blá og gul bæjarskilti í sveitinni, en ég reis eitt sinn upp á fundi og sagði "þetta er óþolandi, auðvitað eiga öll bæjarskiltin að vera blá, hvað haldið þið að útlendingar segi sem eiga leið um sveitina". Þetta sagði ég á fundi. Eftir þetta var stofnuð samstarfnefnd við vegagerðina og nú þrem árum síðar eru öll skiltin blá. Ég var mjög glaður þegar ég sá að hver maður í þjóðfélaginu skiftir máli, líka ég. Það skiftir öllu máli að umhverfismálum sé sinnt, bændur í dag eru engir Gíslar á Uppsölum, þetta er nútíma fólk. Auðvitað hlæja útlendingar af okkur þegar þeir sjá alla litadýrðina á húsonum okkar. "Það er eins og krakkar í leikskóla hafi málað húsin okkar" sagði ég á næsta fundi, auðvitað eiga öll húsin að vera í stíl, þannig er það erlendis. Svo við sendum bréf . Öll hús í sveitinni eiga að vera hvít með rauðu þaki. Það var mótþrói, það vantaði ekki, en sveitarstjórnin sá að þetta var spurning um snyrimennsku og álit útlendinga og annara ferðamanna var höfuð atriði varðandi uppbyggingu ferðamennsku. Svona gekk þetta í nokkur ár, og þegar allir bæir í sveitinni voru orðnir eins, þá tók ég eftir því ósamræmi sem ríkti í umhverfinu í sveitinni. Þetta var mest áberandi á sumrin. Litir blómanna voru ekki í neinu jafnvægi hver við annan, auk þess sem blóma litirnir voru oft í hróplegu ósamræmi við litina á húsunum. Þess vegna sendum við út annað dreifibréf.

Það er mjög mikilvægt að umhverfið sé í lagi, það eru börnin sem eiga að erfa umhverfið.

Hann fékk fimm krónur á viku, þetta var rauður seðill með mynd af Ingólfi Arnarsyni. Hann var sjö ára og þetta var hans fyrsta vinna. Bróðir hans var ellefu ára, hann fékk tíu krónur, en það skifti ekki máli, fimmkrónur var mikið. Enda var það svo að það var ekki upphæðin sem var aðalatriðið heldur hitt að honum var treyst, hann var á vissan hátt fullorðinn. Hann var hænsna hirðir. Snemma morguns rauk hann á fætur og fór útí hænsnakofa. Hann tók með sér gulu fötuna með matarleifonum, sem geymd var inní ruslaskápnum. Hænurnar tóku honum fagnandi, þessir stóru hvítu fuglar. Þær voru allar eins, en samt þekkti hann tvær, þær Hölltu Öggu og Gömlu Göggu. Hann reyndi að láta þær fá bestu bitana. Haninn spígsporaði í kring, fullur tortryggni. Hann var bísperrtur og gaf öllu vökult auga eins og reyndur lífvörður, eða var hann kanski bara að gá að því hvort einhver hænan væri tilkippileg. Þrjú egg lágu í varpkassanum það var býsna gott því hænurnar verpa yfirleitt á daginn, þannig að það eru alltaf fleiri egg á kvöldin. Um kvöldið voru líka átta egg. Hann raðaði eggjonum alltaf í bláa fötu, ofur varlega svo þau brotnuðu ekki. Hana helvítið horfði á hann Haninn hafði svo sem aldrei gert árás, en það var sama, hann treysti honum ekki. Hanar eru þeirrar náttúru að þeir ráðast helst aftan að fólki. Þeir fljúga þá upp spenna fæturna fram ög höggva í fórnsrlambið með fugbeittum sporum, sem eru aftan á fótonum. Þessir sporar lengjast á meðan haninn lifir. Þeir geta orðið hátt í tíu sentimetra langir. Næsta morgun þegar hann kom í hænsnhúsið lá Gamla Gagga alblóðug á gólfinu en meðfram veggnum laumaðist rotta og hló. Hún hafði drepið Göggu. Hann sagði mér frá þessu löngu eftir að þetta gerðist. Hann sagði mér að sér mynnti að rottan hafi verið á stærð við hund. Ég sagði að það gæti ekki verið. Jú sagði hann,hún var jafn stór og hundur og miklu grimmari. Þá var hún jafn stór og hundur.

Rottur eru notaðar í rannsóknum, sérstaklega hvítar rottur. Þær eru hvítar vagna þess að hvítar rottur eru eins. Brúnu rotturnar eru hver með sínum blæ svo það myndi trufla rannsóknir. Það gæti til dæmis komið út úr rannsókn að dökkbrúnar rottur fái síður gulu en ljósbrúnar. Slíkt gerist aldrei með hvítar rottur, því þær eru allar jafn hvítar. Það er líka hætt við því að rottugæslumaðurinn færi að dekra við dökkbrúnu rotturnar en hunsaði grábrúnu rotturnar. Þess vegna eru tilrauna rottur hvítar. Hvítar rottur hafa bjargað mörgum mannslífum. Ég hef heyrt dýralækni segja að hvítar rottur séu ekki jafn ógeðslegar og brúnar.

Mér var sagt að fullt af rottum hafi verið í kringum húsmæðraskólann á Laugalandi, enda var mikið af sérlega vönduðum matarleifum sem fóru í ruslahauginn. Þessar rottur voru venju fremur bústnar og búkonulegar. Tvær rottur sem þarna voru upp aldar fluttu búferlum inn í gólfið á gamla prestsetrinu. Séra Vilhjálmur sem reyndar var farinn að aðhyllast búddatrú með áronum var þá sóknarprestur í sveitinni. Hann gerði aldrei flugu mein og áleit allar lífverur jafnar. Þess vegna tók hann vel á móti rottum þessum og bauð þær sérstaklega velkomnar. Hann var orðinn einbúi þegar þetta gerðist,og konan, heilög Guðríður eins og hún var kölluð var löngu farinn frá honum. Það var einmitt vegna þess að hann var svo mikill búddisti. Guðríður hafði nefnilega tekið eftir því að hún var manni sínum ekki meira virði en rotta eða fluga. Þetta var misskylningur hjá Guðríði, því sannleikur Búdda er einmitt sá að hver fluga býr yfir alveg óumdeilanlega miklu verðmæti fyrir alheims friðinn. Þetta gat Guðríður ekki skylið, enda var hún alin upp í fásinninu á Höfn í Hornafirði. Þar var Guðsorðið lesið ómengað, ekki svona helvísk blanda villitrúarbragða. Hún hafði lesið sér til um Búddíska saurlífstrú. Afsakið lesendur góðir það var hreint ekki meiningin að fara að tala um Guðríði hér enda er það nú svo að afkomendur hennara munu vafalaust taka það óstinnt upp.

Rotturnar tvær voru mjög ánægðar með nýja heimilið og þær hefðu vafalaust skráð sig í þjóðkirkjuna hefði þess verið nokkur kostur. Það vildi nú svo til að rotturnar höfu sína aðal gönguleið inní veggnum við höfðagafl Vilhjálms, og búið sitt höfðu þær í gólfinu, til fóta. Vilhjálmur var nú farinn að bjóða góða nótt á hverju kvöldi. Svo sofnaði hann vært. En einhvern veginn gerðist það að slarksamara varð hjá þeim hjónum, óboðnir gestir komu í heimsókn og vildu slást. Börnin uxu úr grasi og fóru að krefjast síns hlutar og vandamálin hrönnuðust upp. Þetta þekkti Vilhjálmur allt úr sínu eigin lífi, en það var sama. Smátt og smátt styttist sá tími á nóttunni sem Vilhjálmur gat sofið fyrir hávaða í veggjum og gólfi. Ein nóttin endaði með því að Vilhjálmur missti þolinmæðina. Hann spratt á fætur stappaði niður niður fótonum og sagði höstulega "hvurnig er það á maður ekkert að fá að sofa " ?

Það er nú þannig að úr skolprörum slæðist alltaf nokkuð að efnum, sem hafa farið vannýtt, í gegnum mannsbúkinn. Það voru mörg svona rör við Kópavoginn og rotturnar í fjöronum þar skiftu þúsundum. Einu sinn fóru þrír strákar niður að bryggju. Hver þeirra hafði sína teygju byssu, því þeir ætluðu að veiða rottur. Einn þeirra hætti við og fór heim. Honum leist ekki á það þegar til kastanna kom. Það var allt í lagi á meðan þeir voru að sveigja vírinn í byssurnar, en á leiðinni niður að bryggju magnaðist efinn. Þetta voru feður og mæður, konur og börn. Þetta gætu verið ég og mamma, pabbi og Óli bróðir og guð með risastóra teygjubyssu. "Ég vildi lifa" sagði hann. "Þetta var sólskins dagur, enginn dagur til að deyja á. Ég skammast mín ennþá fyrir að hafa gengið niður á bryggju. Það eitt og sér var glæpur sem mér mun aldrei fyrirgefast" sagði hann. "Auðvitað mun þér fyrirgefast" sagði ég "það er ekki nóg að hafa hugasað um að drepa rottu ". Hann svaraði " Þú skylur ekki, ég hugsaði ekki bara ég gekk niður að bryggjunni, sérðu ekki muninn, ég fór af stað til að myrða". " Svona, svona" sagði ég "þetta lagast". Hann fór að brynna músum, "þér líður betur þegar þú vaknar á morgun". Daginn eftir var hann eins og endurfæddur. Hann raulaði við raksturinn, svo fór hann í jakkafötin og bindið. Hann valdi marglitt bindi með röndum og mynd af heilögum Gústafi, verndara nagdýra.

Mér var sagt Frá Lillu frænku sem kom æðandi út af kamrinum með allt niðrum sig. Það var heldur upplit á drengjunum í kring. Fólk fór venjulega þögult á kamarinn og lokaði varlega á eftir sér og eftir dálitla stund kom viðkomandi út aftur, fremur rólega. Þá voru líka fötin venjulega í réttum skorðum. Auðvitað kom einstaka stráklingur illa girtur út af kamrinum en þetta var eitthvað mjög frábrugðið. Lilja gargaði og hljóp út af kamrinum eins hratt og brókum vafðir fæturnir gátu leyft. Það hlaut eitthvað að vera að. Það kom líka á daginn. Þegar Lilja hafði lokið við að smella smekklásnum og hysja niður um sig þá kíkti hún í kamar augað. Þessar hreifingar voru allar mjög vélrænar því hún hafði gert þeta miljón sinnum áður og yfirleitt var þetta ekkert mál. Uppá haugnum stóð myndarleg forvitin rotta og horfði uppí byrtuna fyrir ofan þetta hringlaga gat. Það var á þessu augnabliki sem vélrænu hreifingarnar hættu, og við tóku hreifingar búskmanns sem er umkringdur af svöngum ljónum og hún kom æðandi út af kamrinum með allt niðrum sig og ljónin misstu af bráð. Þessi mynd er steipt í barns mynnið. Það er svo sérkennilegt að sjá eitthvað sem maður á ekki von á að sjá.

Það er sagt að sumstaðar í ruslahaugum heimsins séu til neðanjarðar rottu borgir. Þessar rottur koma kanski aldrei upp á yfirborðið heldur lifa þær og hrærast í endalausum göngum, holum , torgum og hreiðrum. Sagt er að stundum séu miljarðar af rottum í þessum borgum.

Það er fullyrt að brúna rottan ( Rattus norvegicus) sé grimmari en svarta rottan ( Rattus rattus). Þess vegna hafi brúna rottan rekið svörtu rottuna af stórum svæðum þar sem hún bjó áður. Svarta rottan kann betur við sig á þurrlendi en brúna rottan kann vel við sig á blautum svæðum. Rottur voru miklu algengari þegar ég var lítill. Það er orðið langt síðan ég sá rottu. Ég hef hitt refi og minka og allskonar sjaldgæfa fugla, en það er langt síðan ég hef séð rottu. Þó sá ég mynd af dauðri rottu í Dagblaðinu. Fréttin var einhvernveginn svona, rotta kom í hús í Reykjavík. Frekar óalgengt segir meindýraeyðir. Með fréttinni var mynd. Hönd í gulum gúmíhanska hélt í skottið á dauðri rottu.

Einu sinni auglýsti fyrirtæki sem hét "Hreinsun Íslands" að þeir væru búnir að drepa allar rottur á Húsavík og það væri í mestalagi tvær rottur á lífi í Mývatnssveit. Jafnframt var varað við öðrum og afkastaminni meindýraeyðum í auglýsingunni. Sérstaklega opinberum meindýraeyðum, því þeir voru svo lélegir. Nokkrar blaðagreinar birtust í kjölfarið. Tröllvaxinn maður sem tuggði skro sagði allt um fyrirtækið. Og framkvæmdarstjórinn sagði með glotti "ég ét rottur". Nokkur bæjarfélög sem ekki höfðu opinberan meindýraeyði réðu þennan ofur eyði umsvifalaust. Hann náði undraverðum árangri. Flestar rotturnar dóu og líka nokkrir kettir og hundar í hverju þorpi. " Herkostnaður" sagði kappinn og spítti. Þegar svo hundaeigendurnir fóru að kvarta í blöðin, þá voru aftur tekin viðtöl. Þá sagði hann, " hundar, ég ét hunda". Eftir þetta hefur hann reynt að vinna í kyrrþey. Hann breytti um nafn á fyrirtækinu, og ef ég man rétt þá heitir það núna "Litla músin".

Rottan er tækifærissinni í mataræði, hún étur grænmeti einn daginn og þann næsta er hún ferlegt rándýr. Hún er alæta alveg eins og maðurinn. Nema kanski einstaka maður sem er grænmetisæta. Gras étum við ekki sögðu Íslendingar í gamla daga og mótmæltu allir.

Bresku mælandi menn kalla brúnu rottuna oft norska rottu, en þá er nú full mikið sagt. Norðmenn eiga ekkert meira í brúnu rottunni en aðrar þjóðir. Ekki nema þá að því leyti að þeir voru mikil siglingaþjóð og fluttu því rottur hingað og þangað um heimsins höf. Ég er held að upprunaleg heimkynni brúnu rottunar séu í Kína eða einhversstaðar fyrir botni miðjarðarhafs. Það er samt ekki gott að segja. Þó má segja að hún hafi eitthvað Asískt við sig. Rottur tala aldrei þær bara tísta. Sumir fullyrða að þær tali saman á hátíðni máli. Það veit ég ekkert um, því ég heiri ekki hátíðni hljóð. Rotturnar geta flutt hreiður sitt ef styggð kemur af þeim. Þá trítala þær með ungana sína, einn og einn í einu. Þær bíta í hnakkadrambið á þeim og tölta svo með þá í hægðum sínum í næsta bústað. Það gleymist aldrei neinn, þær taka alltaf alla ungana. Þær einangra hreiðrið vel. Þær rífa niður dagblöð í litla snepla, og svo raða þær þessum sneplum í kringum hreiðrið og litlu ungana sína, og þessi litla snepla hrúga einangrar svo vel að litlu rottonum er ekkert kalt, þó svo að ungarnir séu blindir og hárlausir þá er þeim ekkert kalt. Þegar maður styngur putta ofan í svona rottu hreiður þá finnur maður hitann. Þegar menn finna svona rottuhreiður þá vita þeir ekki alveg hvað á að gera. Litlu ungarnir eru eins og ofurlítil fóstur, þannig að menn vita ekki hvernig á að bregðast við. Sumir reyna að drepa þá með spaða. Öðrum finnst það í of mikið lagt og grýta þeim bara úr hreiðrinu. Því án hitans í hreiðrinu þá deyja þeir fljótt. Ég man eftir útburði sem fannst í snóskafli og hafði legið þar í nokkurn tíma og var orðinn hálffrosinn, hann var tekinn inn í hlýju og hann lifnaði við. Íslenskar mæður eru alltaf að reyna á kuldaþol barna sinna þær pakka litlu krílunum ofan í gærupoka og svo pokanum út í vagn og svo allt útí stórhríð og geymt þar þangað til krakkinn fer að hrína. Þá fer mamman út að sækja litla greyið, og kemur með það inn í eldhús og segir "sko það er ennþá lifandi". Svo tala menn um freðna framkomu Íslendinga, og skylja ekkert í ástæðunni. Rottur hafa aldrei étið lítil börn það er hauga lygi. Rottur og lítil börn eru vinir. Geðveikir hundar hafa aftur á móti étið börn. Besti vinur mannsins, varúlfurinn. Enda er það ekki furða, undarlegur hópur fólks stundar það að afskræma hunda og rækta vanskapaðar ófreskjur sem það kallar kynbætur á hreinræktuðum hundum. Þetta fólk sem á háum hælum spásserar á hundasýningum og kyssir ófreskjuna beint á munnin. Þetta fólk sem tók dýrategund, sundraði henni í ótal kyn og fór svo að móta þannig að sumir fengu lafandi eyru, aðrir stubba fætir , aðrir ekkert trýni aðrir ekkert hár aðrir á stærð við rottur. Allir bera þeir sinn kross, þeir eru fótaveikir bakveikir með eyrnabólgur, augun detta út, af því þeir eiga að hafa svo útstæð augu. Allir bera þeir sinn kross og konan á háu hælunum á hundasýningunni faðmar að sér vanskapninginn og hvíslar "ó hvað við verðum að líða". Aldrei hef ég séð rottu hund, en ég man eftir hundi sem hét Snati hann varð sautján ára. Hann var stuttfættur svartur, hvítur og brúnn. Hann gerði aldrei neitt merkilegt annað en að vera sautján ára og að spássera um með gamla lækninum sem átti hann, sem var miklu eldri, og þó ,því mér var sagt að á hverju ár eltust hundar um sjö mannleg ár, sjö sinnum sautján eru hundrað og nítán. Þannig má segja að þessi hundur hafi verið elsti maður á Íslandi.

Hundar veiða rottur. Rottur fara miklu hægar yfir en mýs og hundar geta oft náð rottum.

Það hefur lengi tíðkast að eitra fyrir rottum. Það hafa í gegnum tíðina verið notaðar allskonar gerðir af eitri til að drepa rottur. Annars þá þekkir fólk rottu eitur betur vegna þess að það er oft notað til að reyna að drepa fólk. Algengasta rottu eitrið í dag veldur innvortis blæðingum. Allar æðar verða hriplekar og blóðið tæmist úr æðonum og dýrið deyr. Dauðinn tekur allt frá nokkrum klukkutímum upp í nokkra daga, eftir því hvað mikið eitur er étið. Ég er ekki í skapi til að tala um dauðan.

Allir mínir bestu vinir eru rottur.

Það eru fá villidýr á Íslandi. Líklega eru flest villidýr á íslandi rottur, ef við sleppum fuglum og skordýrum. Oft hef ég hugsað "á Íslandi væri gaman að hafa fleiri dýr,bæði stór dýr eins og ameríska vísundinn, suðnaut og fíla, það væri líka hægt að hafa hér miklu fleiri nagdýr en rottur og mýs. Það væri hægt að hafa snæhéra og íkorna og læmingja og jarðíkorna , múrmeldýr og moskusrottur og flóðsvín sem er stærsta nagdýrið, fimmtíu kílóa rotta". En um leið og maður fer að sjá fyrir sér framtíðar ríkið þá standa upp steingerðir náttúrfræðingar sem segja í einum kór " Eigi skulu vera fílar í náttúru íslands". Svo koma næst einhverjir nútíma borgar framsóknarmenn sem segja "lærum að meta hinn fölgræna lit haugarfans og látum eigi útlendar lífverur glepja oss". Hvað vita þessir menn um fíla ? Þekkja þeir hinn gríðarlega styrk fílsins sem er einmitt sá hinn sami og máttur landnámsmannsins og íslenska bóndans ? Þekkja þeir þennan mátt?

Ég ætla einn daginn að leigja mér skip og sigla til útlanda og fylla það af villidýrum og sigla svo til Íslands og sleppa þeim á Hornströndum. Þaðan eiga þau svo að dreifast um landið. Þá mun ferðamaður ganga um Strandir og sjá stórt dýr. Hann mun gá í handbók sína og hann mun komast að því að þetta er hreindýr. En barnið sem er með honum mun segja nei pabbi þetta er fíll. Þegiðu krakki segir ferðamaðurinn Þetta er hreindýr, fílar eru ekki til á Íslandi. Pabbi þetta er hreindýr segir barnið, hálf heila dautt af endalausu leikskóla uppeldi, þar sem öllum krakka kvikindunum er kennt að garga í kór nýjasta samfélags áróðurinn með þar til gerðum handahreifingum.

Það var búið að mjólka. Það var kyrrð í morgunfjósinu. Kýrnar voru að éta fóðurblöndu. Andáttugar úðuð þær í sig sælgætinu. Kálafarnir lágu í fóðurgánginum þöglir og saddir. Pabbi kallaði mig til sín, við stóðum á stéttinni aftan við kýrnar, hann benti mér á fóðurganginn. Þar var einhver hreifing. Fyrst var bara ein. Hún læddist ofur varlega nær snoppunni á kúnni, loks var hún komin alvg að fóðurblöndunni, hún tók eitt fóðurblöndu korn milli handanna og borðaði sitjandi á rassinum. Svo komu fleiri, sumar tóku korn og snæddu á staðnum aðrar tóku kornin í kjaftinn og báru þau heim í holu, það voru þær forsjálu. Svo hristi Skrauta hausinn , þá skutust þær allar inn í holu, svo komu þær aftur. Fyrst ein svo kom önnur og loks voru þær allar komnar aftur. Ég veit ekki hvað ég sat lengi á hækjum mér þarna á stéttinni, tíminn er svo skrítinn. Þær voru alveg eins og fólk, eins og lítið fallegt fólk með stór eyru og langt skott þær voru eins og mér fannst að fólk ætti að vera.