Jósep, fyrsta meindýrið

Það var nú nýlega sem ég heyrði af atviki sem gerðist á hamborgarastað í Bandaríkjunum.

Mér er sagt að Kínverjar borði mikið af hrísgrjónum,öndum, hundum og rottum. Það er hægt að borða svo margt ég hef heyrt um mann sem borðaði heilan strætisvagn og reiðhjól í ábæti. Málið var það að átta ára drengur fór með foreldrum sínum á hamborgarastað í Bandaríkjunum. Þau voru af millistétt og litu út alveg eins við höldum að Bandaríkjamenn líta út. Konan var vestur Íslendingur , eins og móður amma sín, en kallinn var af mest leiti af Írskum ættum. ( Fyrir þá ættfræðinga sem lesa þetta þá skal það upplýst í eitt skifti fyrir öll að langa langa amma konu þessarar hét Vilhelmína og var frá Stóruhjáleigu í Kynn. Faðir hennar hét Jóhann og var hommi en það kom aldrei í ljós).

Það var kalt úti, dimmt og einmannalegt. Það var enginn á ferli í borginni. Ben var einn af krökkonum í afgreiðslunni, hann var gulbrúnn á litinn, lítill og grannur, augljóslega blanda úr ólíkum heimsálfum. Hann var kynnfiskasoginn og augun stöfuðu engri hlýju þegar vélræn röddin tók niður pöntunina. Hann notaði já og , takk og gjörðusvo vel , en hann meinti, hjálpaðu mér héðan, mér líður svo illa. Allir hinir krakkarnir voru eins, þó þau væru í öðrum litum

Þegar þau voru sest við borðið með bakkana sína þá kíkti Fred litli inní hamborgarann sinn. Hann var átta ára hann Fred og kunni ekki orð í íslensku þó hann væri ættaður úr kynninni. Það er gott að vera átta ára , jafnvel betra en að vera tíu ára því átta ára þá getur maður allt en samt eru mamma og pabbi aldrei langt undan. Fred vildi bara sjá hvað hann hefði fengið í matinn . Hann lyfti brauðinu ofan af hamborgaranum svona eins og þegar maður opnar dós. Það kom honum mikið á óvart að rottuhaus var í hamborgaranum svo hann hafði enga lyst á honum. Mamma hans og pabbi urðu æfareið og heituðu níhundruð miljónir í skaðabætur. Lögmaður þeirra sagði að þetta væri hóflegt miðað við hvað þetta var ógeðslegt. Einmitt þegar Fred var að opna hamborgarann þá gerðist svolítið kraftaverk. Eitt augnablik brá fyrir, svolitlum glampa í augum Bens.

Rottur eignast um átta unga í hverju goti þeir eru blindir og bleikir og algjörlega ósjálfbjarga , alveg eins og ungabörn. Þeir vaxa hratt í hreiðrinu sínu, eftir svona viku þá verða þeir gráir því feldurinn er farinn að vaxa út úr skinninu, nokkrum dögum síðar opna þeir augun þeir verða kynþroska um tveggja mánaða aldur. Stundum er sagt að ef ein rotta sést, þá eru þær allavegana tíu. Ef tíu rottur sjást þá eru þær allavegana hundrað. Rottur eru alltaf að koma sér í vandræði, en það er af því að þær eru kynóðar. Þær geta aldrei eitt æfinni bara tvær á sama stað, alltaf þurfa þær að eignast unga og þeir ungar eignast líka unga .Þeir geta aldrei eitt æfinn bara tveir á sama stað. Það er bara eitt dæmi til um karlrottu sem stundaði einlífi. En þið vitið nú allt um það.

Rottur eru lélegar í stafsetningu og öðrum greinum tungumálafræðanna, en þær er mjög duglegar að grafa rottuholur.

Gömul hús henta rottum , þar er hægt að naga sig inní tré veggi og inní veggjonum eru oft góðir möguleikar til að koma sér fyrir og stofna fjölskyldu. Gömul gólf eru líka góð fyrir rottur. Gólf sem hægt er að komast inní. Það heyrist tamm tamm tamm þegar rottur ganga í svoleiðis gólfum. "Mér finnst alltaf betra að sofna þegar ég heyri rotturnar ganga í veggjonum" sagði Helga gamla " Þá veit ég að ég er ekki ein". En þeim sem komu að henni einhverjum dögum eftir andlátið hefði örugglega fundist betra ef hún hefði verið ein.

Fjóla í Brekku fór að snúast þetta í kringum kellinguna síðasta árið, auðvitað til að fá jörðina á sérstöku greiða og góðsemis verði. En vegna þess að hún skammaðist sín svolítið fyrir yfirganginn þá sá hún til þess að Skógrækarfélag Eyfirðinga fékk tvöhundruð þúsundkróna gjöf til mynningar um Helgu. Fénu var varið til að stofna sjóð,. Hann var kallaður Helgusjóður. Þegar hún var lifandi þá talaði hún oft um hvað það væri gaman að eiga fallegan blómagarð með allskonar lúpínum. Hún fór á hverju ári í garðyrkjustöðina og keypti tíu stjúpmæður, sem heimalingurinn át jafn óðum.

Fjóla gekk í flíkum sem hæfðu kellingu í efri miðstétt. ( Kallinn hennar var bólstrari). Hún var fædd 1922 að hausti til, næstum örugglega hráblautan rigningrdag. Hún var fráhryndandi. Hún var eins og fiskifluga sem sótti í ódaun, allstaðar þar sem eitthvað var að, þar var hún að næra sína rotnu sál. Hún hafði lítil augu sem gátu virst góðleg við fyrstu sýn, og þannig var öll hennar framkoma. Hún var dulbúin sem miskunsami samherjinn. Hún gekk dökkum fötum og hafði eitthvað dökkt á hausnum, sem líklega var nær því að vera húfa en hattur. Hún sagði oft aumingja fólkið, vegna þess að hún var þess full viss að allir samferðamenn hennar á lífsleiðinni væru vonlausir syndarar og aumingjar sem ekki vissu fótum sínum forráð. Kanski var einstaka maður í sæmilegri sátt hjá Fjólu en þá átti sá sami í einhverjum ólæknadi veikindum, þannig að það fólk var líka aumingja fólkið. Þar sem Fjóla var í efri miðstétt, þá átti hún enga samleið með rottum. Því var það vandræðalegt og niðurlægjandi þegar Fjóla fór að finna rottuskít inná baðherbergi. Hún leitaði um allt hús, og það er ekkert grín að leita að rottu, því þær geta látið fara lítið fyrir sér. Daginn eftir var meiri skítur á baðherbergis gólfinu. Fjóla var nú eyðilögð, hún leitaði allstaðar , í gölu kommóðunn, inní þvottaefnisskápnum , í skápnum á ganginum þar sem allskonar gamalt dót er geymt sem kanski verður hægt að nota seinna og líka í vaskaskápnum, en hún fann ekkert. Daginn eftir var enn rottuskítur á baðherbergisgólfinu. Í þetta sinn fór hún að bera allt sitt dót útí garð því hún þoldi ekki að deila húsinu sínu með rottu. Henni fannst sem nú væri auðmýkingin fullkomin, Hvað myndi fólk segja. Hún bar þó harm sinn ekki í hljóði því Jói bólstrari fékk að heyra hverskonar aumingi hann væri að bjóða sómakæru fólki að búa með rottu. Honum var nokkuð sama um rottuna en til að gera eitthvað þá hjálpaði hann til að bera út húsgögn. Hann fékk að heyra að hann væri aumingi alveg ein og pabbi hans hefði alltaf verið og það væri honum að kenna að Valdimar litli hefði keyrt fullur útí skurð með aumingjonum á Krossum, sama kvöldið og hann fékk bílprófið. Hann reyndi ekkert að mótmæla, hann var hvort sem er ekkert að hlusta. Hvert annað hundsbit hugsaði hann , sem verður svo annað hvert hundsbit ef við snúm því við. Jói bólstrari var nefnilega alltaf að fást við svona huglæg vandamál. Um kvöldið var húsið tómt, þar var ekkert lauslegt nema hjónarúmið, og þykistu persneska teppið sem það stóð á. Um morguninn var rottuskítur á baðherbergis gólfinu. Það var þennan dag sem mælirinn fylltist þau fóru að rífa veggina og þau rifu allt húsið nema gólfin, þau voru ekki búi að þessu fyrr en undir morgun daginn eftir. Þau fundu ekkert sem mynnti á rottur.

Fjóla lét sig hafa það að fara á klósettið þó það væru eingir veggir í kring. Það var þá að rottan loksins fannst. Þett var miðlungs stór rotta , hún var vön að koma uppúr klósettinu á þessum tíma því hún hélt til í skolp lögnonum, en í þetta skifti var einhver fyrirstsða. Hún beit í þessa fyrirstöðu sem rak upp vein og stökk á fætur, þó hún væri varla búin. Rottan sleppti fljótlega og hljóp útí rómantískt ágúst rökkrið, en sólin var nú að koma upp. Hún ákvað að nú skyldi hún hefja nýtt líf, og ásetti sér að verða betri rotta. Öll þessi upplifun var svo sterk að þegar rottan sagði frá þessu síðar þá talaði hún um vitrun.

Fólk er enn að tala um Fjólu og húsið í Brekku. Hvað gerðist spyr fólk? Hvert fór Fjóla? Getur verið að hún hafi breyst í ekki neitt af því að hún skammaðist sín svo mikið, eða dó hún úr stífkrampa? Ég veit það ekki, en stndum þegar mig dreymir illa þá byrtast mér augun hennar.

Áður en nútíama menning byrjaði ,þá lifðu rotturnar frjálsar. Kanski ekki frjálsar en allavegana bara eins og hvert annð villidýr. Frjálsar eins og gíraffar, ef gíraffar eru frjálsir. Þær bara gengu um í náttúrunni og átu fræ , og hræ sem varð á vegi þeirra, þær stálu eggjum ef þær komust í hreiður, köngulær og flugur voru líka ágæt í eftir rétt. Þær lifðu eins og nýaldarfólk heldur að munnkar í Tíbet lifi. Ætli það hafi ekki verið í Indusdalnum sem fólkið fattaði að hægt var að rækta kornakra. Góðir bændur komust yfir ógrinni korns. Þetta var árið áttaþúsund fyrir krist. Bóndi var nefndur Móse, hann var líka hagyrðingur góður. Hann var fyrsti bóndinn í Indusdal. Hann sagði oft "mér finnst þetta engin kveðskapur hjá ungu skáldonbum, þeir þekkja hvorki rím né höfuðstafi". Sjálfur orti hann þessa vísu.

Faldi ek fræ at velli.
Frjó mun senda uxa,
stóran heim í helli
Hlein ek fekk af kexi.

Þetta taldi hann mjög góðan skáldskap, enda var vísnagerð vanþróuð á þessum tíma. Samt má í þessum litla kvæðisstubbi finna ýmislegt sem mynnir á íslenska ljóðagerð. Til dæmis er mikið bull í þessari vísu.

Uppskeran hjá Móse var frábær fyrsta árið. Hann hafði aldrei átt svona mikið af korni og vissi ekkert hvernig hann átti að geyma það. Þá kom honum til hugar að öruggast væri að byggja leir kólf otan á hvern korn stabba , og þetta gerði hann. Rotta sem hét jósep og var fyrsta meindýrið kom að einum svona leirkólfi þarna um veturinn.

Veturnir í Indusdalnum eru ekki snjóavetur. Þeir hafa bara heyrt sögur af snjó þar. Þetta eru mildir vetur í raun myndum við ekki kalla þetta vetur, út frá veðurfari , en það er eitthvað í loftinu sem segir nú er vetur. Þeir halda alltaf uppá sumardaginn fyrsta þarna, en ekki uppá fæðingu frelsarans enda var hann ekki fæddur þá. Á þessum tíma var guð bara sjálfsagður hlutur, og þeir Móse og Jósep voru jafn trúaðir þó annar væri rotta en hinn maður. Rottur voru orðnar mjög algengar þegar Jesú fæddist. Hvað sagði hann nú aftur, bannið ekki…Nei við erum að tala um rottu sem gerði sér enga grein fyrir mikilvægi sínu í mannkynssögunni hann hét Jósep og stóð fyrir framan korn stakk. Hann gróf sig inní kornstakkinn og fann mikið korn. Hann smakkaði á því og sagði við sjálfan sig " þetta er gott, þetta er hreinasta afbragð". Hann sagði öllum vinum sínum frá því.

Mig mynnir að það hafi verið árið 1627 að rottur komu fyrst til íslands, og ef ég man rétt þá voru þær í fatakystu einvers Páls úr Dalasíslu. Páll var að koma frá Danmörku. Hann hafði dvalið eitt ár í Kaupnannahöfn að læra smíðar eða eitthvað svoleiðis. Hann hefur líklega verið kallaður Palli snikkari. Snikkarar voru nokkuð mikilvæg starfstétt hér á árum áður. Þeir snikkuðu. Ó já alltaf voru þeir að snikka eitthvað. Páli líkaði vel í Kaupmannahöfn. Þar var svo ríkulegt menningarlíf. Bæði knæpur og gleðikonur, þar var allt það sem Danir voru búnir að banna á íslandi. Þeir þoldu ekki að þessir nýledu frumbyggjar væru að skemta sér, svo þeir skipuðu þeim að biðja og iðrast öldum saman. Ekki brosa, ekki vinna og ekki láta gotta af sér leiða bara iðrast í guðlegri áþján og þeir iðrust svo mikið að enn iðrast þeir þess að hafa verið svona fullir af iðrun. Dönum fannst þetta varla nóg iðrun, þó betri en engin. Þeim fannst sem þeir væru að láta gott af sér leiða.

Hún hét Mette og seldi sig á knæpunni Gullna hananum. Henni leið alltaf illa fyrripart dags og fram að kvöldmat og á kvöldin og alla nóttina, nema þega Feiti Eiríkur gaf henni nokkra snafsa um kvöldmatarleitið. Hann átti staðinn. Mette var nefnilega eina ástæðan fyrir því að nokkur maður lét sjá sig í þessu volaða greni. Íslendingarnir drukku mikið, og sungu mikið, þeir voru oft mjög glaðir fram á nótt, en svo urðu þeir daprir undir morgun, því þeir voru ófrjálsir. Hún var engin meðal Dani. Hún var dökk líklega af sígauna ættum. Hún hafði rauðan klút um hálsinn, annars hafði hún dökkan kirtil yfir ljóri skirtu. Þetta var í þá daga að hvítt var ekki hvítt og svart ekki svart , ekki nema hjá aðalsfólki. Þessi föt höfðu einhverntíma verið falleg en nú voru þau nokkuð snjáð en þó haganlega bætt, og Metta bar þau svo vel að á henni voru þau falleg. Hún var hrókur alls fagnaðar í Íslendinga klíkunni. Þeir voru búnir að kenna henni svolitla íslensku. Hún kunni að segja Svarfaðardalur, Dalasísla, helvítis pungurinn þinn og ástin mín. Þeim þótti þetta stórkostlegt að útlendingur gæti lært íslensku. Þeir sáu einhverja nýja von í þessum einstaka íslensku nemanda. Íslenska var þó ekki ómerkilegra mál en það að útlendingur gat lært hana, og þegar hún sagði "ástin mín" þá fannst þeim það fullkomnað. Þetta var ekki hægt að þýða, þetta væri ekki hægt að segja á dönsku svo það hefði viðlíka sterk áhrif. Það er þess vegna sem Danir elska ekki jafn heitt og Íslendingar. Oftast enduðu þessi kvöld með því að Adolf kom inn á knæpuna , hann keypti sér krús af öli og Metta fór. Kallinn átti peninga sem þeir áttu ekki.

Palli var að hugsa um þetta á leiðinni heim. Hann hafði verið eitthvað slappur á leið um borð í Íslandsskipið.Núna átta dögum síðar var hann að deyja. Hann vissi það vel hann hafði sjálfur setið við rúm Mettu aðeins nokkrum dögum áður þegar hún dó. Hún gaf honum rauða klútinn til mynningar um sig. Klúturinn lá nú efst í fatakistunni hans . Hann hafði ekki haft neinn tíma til að pakka og hafði því ekki hugmynd um að í kistunni voru líka rottur og flær, og nóg af svartadauða til að drepa þriðjung þjóðarinnar. Skipstórinn sagði nokkur falleg orð þegar líkinu var rennt í sjóinn.

Það voru flærnar sem komu óorði á rotturnar. Ef flærnar hefðu ekki verið þá hefði ekki verið neinn svartidauði. Það voru þær sem báru veiruna frá rottum og í fólk. Þetta byrjaði með hnerra, bara saklausum hnerra. Þetta var hnerri dauðans og fólkið vissi það og sagði guð hjálpi þér. En árið 1627 var guð hvergi nærri. Dalir fóru í eyði, þar sem lítil börn höfðu vakað yfir túnum, heitar sumarnætur, þar var nú ekkert líf. Sumir földu sig í hellum svo svartidauðinn næði þeim ekki. Mér var sagt frá konu sem faldi sig í helli og hún sá þegar svartidauðinn kom yfir sveitina. Fyrst var hann eins og dalalæða, en þéttist á undarlegan hátt og varð að lokum eins og svart lak yfir dalnum. Það dóu allir í þessum dal nema hún, konan sem faldi sig fyrir dauðanum.

Það eina sem er verra en dauðinn er óttinn við að deyja.

Mér var sagt það að ef ruslakallar í Nýju Jórvíkur borg færu í verkfall í í meir en tíu daga þá myndu rotturnar yfirtaka borgina. Einhvern tíma heyrði ég líka einhvern ávinning af því að einhvern tíma hafi eitthvað þorp verið fullt af rottum, sem vildu ekkert fara. Ekki fyrr en einhver strákur með flautu tældi þær í burtu. Þetta hlýtur að vera lygi. Ég hef enga trú á því að hópur af rottum færi að elta einhvern flautuleikara á tónleikaferðalagi. Þetta er alveg dæmigert fyrir fólk að éta svona vitleysuna hvert eftir öðru, svo að á endanum er það tóm þvæla sem stendur eftir.

Ég man eftir síðustu tónleikum Mótsarts. Hann var búinn að vera þá, útbrunninn kall, rúmlega þrítugur. Hann auglýsti tónleika í litlu leikhúsi. Sviðstjöldin voru rauð, á miðju sviði stóð lítið sembal, ekkert sérstakt hljóðfæri, en þó ófalskt. Mótsart hafði auglýst þetta sem lokatóneika Hann hafði beðið mig að vera í miðasölunni , við þekktumst í gegnum bransann. Ég hafði ekkert fyrir stafni og sló því til, enda fannst mér hann góður og eiga gott eitt skylið. Auðvitað vissi ég að það kæmu ekki margir þó það kostaði ekki nema fimmhundruð kall inn. Kallinn var búinn að vera það vissu allir. Það kom mér samt á óvart að enginn skyldi koma ekki einu sinni Sara gamla, sem kom alltaf.

Hægum skrefum gekk hann inná sviðið, þó hann vissi að það væri enginn í salnum , en það gerði ekkert til, tónleikar eru tónleikar. Með léttri sveiflu sló hann fyrsta tóninn og svo ofurvarlega þann næsta. Og svo komu allir hinir tónarnir hver af öðrum. Þeir voru allir á sínum stað. Það eru bara snillingar sem geta hitt með alla tónanna á réttan stað. Hann var löngu hættur að fletta nótunum hann vissi hvar næsti tónn átti að koma, það var bara einn möguleiki, sem var réttur. Það var þá sem ég sá það. Allur salurinn var á iði. Það sat ekki bara ein rotta í hverju sæti , heldur tíu eða tuttugu og miklu fleiri á stólbökonum og á gólfinu. Þær skiftu þúsundum. Þær sátu hreifingarlausar og hlustuðu. Það var algjör þögn í leikhúsinun eftir að Mótsart sló síðasta tóninn, svo svo hóst skrjáf og tíst og loks einhverskonar suðhljóð sem smásaman myndaði takt. Þær voru að klappa hann upp.

Það er svo margt ótrúlegt sem getur gerst, ekki síst þegar maður sefur. Einuu sinni dreymdi mig rottur, margar rottur, svo kom ein hvít rotta og ég varð alveg hissa því. ég hafði aldrei séð hvíata rottu í raunveruleikanum, og ég hafði ekki hugmynd um að þetta væri draumur. Það hafði aldrei neinn sagt við mig ef þú sérð hvíata rottu þá getur þú verið nokkurnveginn viss um að það sé bara draumur, svo ég hélt að þetta væri fúlasta alvara. Ég gaf hvítu rottunni gætur. Hún var að læðast um í ruslinu í skúrnum. Stndum sást hún öll stundum sást bara í trýnið á henni þegar hún gægðist undan skítugri spítna hrúgu. Þá gerðist nokkuð miklu ótrúlegra það var svo ótrúlegt að auðvitað hefði ég átt að segja mér það sjálfur að þetta var bara draumur. Allt í einu , og fyrirvara laust gengur blá rotta út á gólfið. Þar stendur hún upp á afturfæturnar og syngur eitthvað lag sem ég hafði aldrey heyrt áður. Ég man að ég var að velta því fyrir mér hvort hún hefði samið það sjálf eða hvort einhver hefði kennt henni það. Eftir þetta komu bæði grænar rauðar og gular rottur fram á sjónarsviðið. Þetta var alveg einstætt, svonalagað hafði aldrei gerst áður að svona margllitar rottur væru saman komnar í skúr út á hlaði. Um þetta leiti fór draumurinn úr böndunm. Rotturnar fóru hingað og þangað sem þær áttu ekki að fara, ég reyndi að hafa einhverja stórn á þessu en allt fór á versta veg eins og alls ekki mátti gerast og ég var blautur af svita og límdur við lakið og sængina þegar ég vaknaði. Þá skyldi ég að þetta var bara draumur. Hjartað smásaman hægði á sér og ég snéri sænginni við því hún var þurr að ofan. Nokkrum vikum síðar byrjaði Persaflóastríðið.

Rottu gildrur eru miklu stærri en músagildrur en að öðru leiti eins. Neðst er tré plata, þar á er gormur með áföstum járnboga sem er spenntur aftur með þumalfingri hægri handar. Þetta er kallmannsverk. Að því búnu er svo lítilli járn spennu tyllt yfir bogann, hinn endi spennunar er á agninu. Ostur er vinsælt agn því hann er svo lyktsterkur að rotturnar koma langar leiðir til að deyja í boganum. Þegar agnið er snert þá losnar spennan og boginn smellur. Stundum smellur boginn og rottan sleppur.

Það eru engin takmörk fyrir því hvað hún María Gonsales getur selt mikið af brókum. Það búa fimmtíu og sjömiljónir í Brasilíu , af þeim eru fjörtíu og sjömiljónir bláfátækir, en hinir kaupa oft brækur. Eftir eru tíu miljónir og af þeim er helmingurinn konur, það gera fimm miljónir, og af þeim nota einn fimti eggjandi undirföt og af þeim kaupir helmigurinn brækur af hinu þekkta merki " NORVEGICUS". Fimmhundruð þúsund brækur.